ИРИНФО.ru

» » Цардис Ирыстоны фарнæн

Цардис Ирыстоны фарнæн

Статьи
1 775
73

ТАБОЛТЫ Солтанбеджы райгуырдыл сæххæст 70азы


tabolov-soltan_(1946-1993)Царды æнусон ничи у. Фыдæлтæй ахæм ныхас баззад, æнæмæлгæ дуне нæй, зæгъгæ. Фæлæ цард азтæй баргæ нæу. Вæййы афтæ, æмæ адæймаг æнæхъæн æнус, науæд та уымæй фылдæр фæцæры, фæлæ йæ адæмæн иу хорз хъуыддаг дæр нæ саразы, сæтæлæгау йæ хъузджы æмпылдæй фæцæры, ничи йын базоны йæ хорз дæр æмæ йе’взæр дæр, йæхимидæг фæцъыс-цъыс кæны, афтæмæй батоны йæ царды бонтæ.


Адæм та, фыццаджыдæр, лæгæн аргъ фæкæнынц, йæ фæстæ цы фарн æмæ намысы хъуыддæгтæ ныууадзы, уымæ гæсгæ. Ахæм фарны лæгтæ та бирæ уыд Иры зæххыл æмæ сæ нымæц чысыл нæу абон дæр. Уыцы фарны лæгтæй иу уыд дзæнæты бадинаг, Иры хуыздæр хъæбултæй иу, ме ‘мхъæуккаг, ставддуртаг, мæ иузæрдион æдзард æмгар Таболты Солтанбег. Хъуамæ йын ацы бонты кадджын уавæры сбæрæг кодтаиккам йæ райгуырды 70 азы. Фæлæ… Уый райгуырд 1946 азы, 20 июны Ставд-Дурты. Уыдис æм бирæ рæсугъд фæндтæ, фæндыд æй, цæмæй йæ уарзон Ирыстон дидинæг калдтаид. Фæлæ æнæнхъæлæджы, 1993 азы 20 сентябры фæмард автомобилон фыдбæллæхы. Фæлæ цасфæнды куы рацæуа, уæддæр Солтанбеджы рухс ном ирд стъалыйау æрттивдзæн æмæ тæмæнтæ калдзæн Иры сæрмæ. Чысыл рæстæг рацард зындгонд æхсæнадон кусæг, стыр ахуыргонд, къахæй сæрмæ æцæг ирон лæг, Таболты Солтанбег, фæлæ бирæ фæрнджын хъуыддæгтæ саразын бафтыд йæ къухы Ирыстоны хорздзинадæн. Куыста алыхуызон бæрнон бынæтты, æмæ йын алы ран дæр кодтой стыр аргъ. Йæ мæлæты размæ та куыста æмæ арæхстджын разамынд лæвæрдта Гуманитарон социологон иртасæнты институтæн. Цыбыр рæстæгмæ институты куыст раразмæ кодта. Йæ фæрцы уæрæхдæргонд æрцыдысты институты дунеон бастдзинæдтæ, фыццаг хатт йæ хъæппæрисæй арæзт æрцыд нæ ахуыргæндты дунеон балц «Аланты фæндаг». Йæ хъæппæрисæй мыхуыры рацыдысты номдзыд ахуыргонд Миллеры «Ирон этюдтæ». Культурæйы министрæй куы куыста, уæд тынг бацархайдта, цæмæй Хетæгкаты Къостайы 130 азы юбилей бæрæггонд æрцыдаид уæлдай кадджындæрæй æмæ намысджындæрæй. Солтанбегæн Хуыцау цы фæлмæн, уарзæгой зæрдæ балæвар кодта, уый æнæкæрон уарзтæй нæ Ирыстоны куыд уарзта, уый тыххæй æрхæсдзынæн цалдæр дæнцæджы. Гуырдзиаг экстремисттæ Хуссар Ирыстоны зæххыл арт куы бафтыдтой, уæд уырдæм, фыццаджыдæр, ардыгæй фæдисы чи ацыд, уыдонæй иу уыди Солтанбег. Фæдисы йемæ йæ фарсмæ уыд йæ цардæмбал, зындгонд журналисткæ Таболты Иринæ дæр. Солтанбег нæ хуссайраг æфсымæртæн, хотæн, мадæлтæн материалон фæрæзтæй æххуыс кодта, ныфс сын лæвæрдта, Иринæ та гуырдзиаг фыдгæнджыты хъæддаг æмæ æгæнон митæ æппæт дунейы адæмтæм рæстудæй хæццæ кодта. 1992 азы ирон-мæхъæлон быцæуы рæстæг дæр йæхи сæрæнæй æмæ æхсарджынæй равдыста Солтанбег. Кæддæриддæр нæ фæсивæдæн цыдис сæ разæй. Йæ сидзæргæс хо Земфирæ (рухсаг уæд) уыцы рæстæг уыд нæ республикæйы Сæйраг Советы депутат. Солтанбег æм ныццыд Ставд-Дуртæм æмæ йын комкоммæ загъта:


— Мæ хо, Ирыстон ныртæккæ ис тынг тæссаг уавæры… Мæ ныхас мын раст бамбар… Курын дæ, æмæ дæ депутатон хæстæ дæхицæй сис… Ирыстоны ныртæккæйы зын уавæры хъæуы ахæм депутаттæ, кæцытæ æрмæст æмбырдты ма бадой, фæлæ хъуыддагæй æххæст кæной сæ хæстæ. Земфирæ дыууæ нал загъта йе ‘фсымæры ныхæстыл. Систа йæ депутатон хæстæ йæхицæй, æмæ йын йæ бæсты депутатæй равзæрстой инæлар-майор Суанты Станиславы. Æмæ ахæм æвдисæнтæ бирæ æрхæссæн ис Солтанбеджы тыххæй.


Солтанбег хæларæй кæимæ цард, уыдонæй фембæлдтæн иу цалдæримæ, ныхас кодтон йæ хотимæ, хæстæг хионтимæ æмæ сын сæ раныхæстимæ зонгæ кæнын нæ газеткæсджыты.


Солтанбеджы хо, Зинæ (рухсаг уæд): — Сидзæртæн сæ фыдæбон сæ разæй цæуы. Ставд-Дуртæй Дзæуджыхъæумæ куы рацыдыстæм, уæд Солтанбегимæ бирæ фæрахау-бахау кодтам адæмы къуымты. Цардыстæм иу къуындæг уаты. Исчи нæм-иу уазæгуаты куы ‘рбацыд, уæд-иу Солтанбег хуыссыд пъолыл. Иуафон Солтанбегмæ дæр æрхæццæ фатер райсыны рад. Æз фырцинæй мæхицæн бынат нал ардтон. Уæдæ, зæгъын, ныр мах дæр нæ зындзинæдтæй фервæздзыстæм, цин кодтон мæхинымæр. Æз, фатер райсыны тыххæй цыдæриддæр гæххæттытæ хъуыд, уыдон бацæттæ кодтон. Рацыд мæймæ æввахс. Дыккаг, æртыккаг мæй дæр рацыд, фæлæ мын ницы бæлвырд дзуапп лæвæрдта Солтанбег. Æз æй куы бафарстон, нæ фатеры хабар куыд у, зæгъгæ, уæд йæ сæр бынмæ æруагъта, комкоммæ æрбакæсынмæ мæм бафсæрмы кодта æмæ мын сабыргай афтæ: — Хатыр, Зинæ… Мæ хæдфæстæ фатер райсынмæ рады цы бирæсывæллонджын ныййарæг мад лæууыд, уый сæрты куыд ахызтаин æмæ йæ мæ разæй бауагътон… Тæригъæд сты йæ сабитæ… Цы йын загътаин æз дæр, зыдтон ын йæ фæлмæн зæрдæйы уаг, æмæ… Уый фæстæ та йæ рад иу хæсты ветеранæн радта. Афтæ, бынтон æрæджиау мах дæр кæддæр-никæддæр фæцис нæхи фатер. Ахæм уыд йæ удыхъæд. Алкæмæй дæр æфсæрмы кодта æмæ алкæмæн дæр тæригъæд кодта. ДЖЫККАЙТЫ Шамил, (рухсаг уæд), Ирыстоны адæмон поэт, профессор: — Таболты Солтанбег абон кæд не ‘хсæн нал ис, уæддæр цæры нæ зæрдæты. Уый къахæй сæрмæ дæр уыдис æцæг ирон лæг, уымæ уыдис ирон кад, ирон æфсарм, бæрзонд ахуырад кæмæ ис, ахæм интеллигент. Æмæ уыцы дыууæ хорз миниуæджы кæй баиу сты, уымæ гæсгæ Серго æнæхъæн Ирыстонæн дæр уыдис ныфсы лæг. Намысы аллейы йын йæ цыртмæ куы фæкæсын, уæд мæм афтæ фæкæсы, цыма хох аскъуыди йæ астæуыл, уый уыцы скъуыды бацыди æмæ сæ кæрæдзийыл ныхасы. Афтæ мæм кæсы, æмæ цыма уый у Ирыстоны символ. Сергей, æцæгæйдæр, уыдис диссаджы лæг, мæнæ Хуссар Ирыстоныл уæззау бонтæ куы скодта, уæд уый цæугæ мæсыгау балæууыд сæ уæлхъус æмæ йæ адæмæн ныфс æвæрдта Цæгаты дæр æмæ Хуссары дæр. Уый уыдис æххуысы æмæ ныфсы лæг дæр, уыдис дзырды, разагъды æмæ хъуыддаджы лæг дæр. Ахæмтæй фидар у адæмы фарн, ахæмтыл лæууы Ирыстон, æмæ афтæ хъуыды кæнын, Серго цы хъæуæй, Ставд-Дуртæй, рацыдис, уырдыгæй рахаста стыр фарн, схызтис царды бæрзæндтæм, æмæ уыцы фарн сæфт нæ уыдзæн.


ХЪОДЗАТЫ Æхсар, журнал «Мах дуджы» сæйраг редактор:— Нæ журналы уавæр абон дæр сæ хæрзтæй нæу. Фæлæ ма Солтанбег æгас куы уыд, уыцы рæстæг бынтон къуырцдзæвæны бахауд «Мах дуг». Нæ рæбыны æхцайы иу капекк дæр нал уыд. Стыхстыстæм. Нæ сæр ма кæмæ бакъул кодтаиккам, уый нал зыдтам. Фæстагмæ ма æххуысагур бацыдыстæм Таболты Солтанбегмæ. Уый нын бамбæрста нæ тыхст уавæр. Уайтагъд нын æртæ мины (уæд чысыл æхца нæ уыдысты) раййардта æмæ мын сæ мæ къухы фæсагъта. — Адонæй уал исты амæлттæ кæнут, — загъта мын уый, — фæстæдæр та исты æрхъуыды кæндзыстæм. Гъе, ахæм æрхъуыдыджын, сæрæн æмæ æвзыгъд суинаг кæстæр уыд Солтанбег. Йæ бон кæм уыд баххуыс кæнын, уырдыгæй йæхи иуварс никуы аласта.


БАСКАТЫ Уырызмæг, актер, журналист: — В.Е.Одинцов нæ республикæйы партийы обкомы фыццаг секретарæй кусын куы райдыдта, уæд обкомы кусджытæй бирæтæ цавддурты хуызæн фесты. Уыцы æнкъардæй, сагъæсхуызæй-иу фæцæйцыдысты сæ куыстмæ. Бирæтæ дзы тарстысты сæ бынæттæн. Фæлæ Солтанбег уый размæ куыд хъæлдзæг, хъазаг æмæ ныфсхаст лæппу уыд, афтæмæй баззад. Одинцовæн æрмæст йæ уындæй дæр æмризæджы чи рызт, уыдонæн-иу хъазгæмхасæнты, мидбылхудгæ загъта: — Цæмæй дзы тæрсут, цæ?!. Æваст цы цъиу æрбатæхы, уый фæстæмæ дæр афтæ тагъд атæхы…


ЦОГОЙТЫ Харитон, ставддуртаг, отставкæйы дæлбулкъон: — Таболты Солтанбег СтавдДурты райгуырд, уым схъомыл. Уый æз фыдуаг ми ракæнгæ никуы федтон. Уый æнæхъæн Ирыстонæн дæр уыдис ныфсы æмæ фæдисы лæг. Мæнæ Хуссар Ирыстоныл уæззау бонтæ куы скодта, уæд Солтанбег цæугæ мæсыгау уым балæууыд æмæ йæ адæмæн ныфс æвæрдта. Уый уыдис æххуысы, ныфсы, дзырды, разагъды æмæ хъуыддаджы лæг. Ахæмтæй фидар у адæмы фарн, ахæм сæрæнгуырдтыл лæууы Ирыстон, æмæ Хуыцау зæгъæд, ахæм фидар цæджындзтæ нæ Ирыстоны фылдæр цы уа. Не ‘ппæтæн дæр зын у, Солтанбег æнæнхъæлæджы не ‘хсæнæй кæй фæхъуыд, уый. Фæлæ мæнмæ диссаг кæсы иу хабар. Æз арæх фæцæуын Дзæуджыхъæуæй Ставд-Дуртæм фæндагыл æмæ Солтанбег кæм фæмард, Елхотмæ фæзилæн фæндагыл, уырдæм куы ныххæццæ вæййын, уæд дисы бацæуын, ахæм уæрæх, фæтæн фæндагыл уый йæхи афтæ æнæрхъуыдыйæ уæзласæн машинæйыл куыд сцавтаид, ууыл… Уæдæ Солтанбеджы æз фæндагыл йæ машинæ афтæ тагъд скъæргæ дæр никуы федтон. Уæд ыл уыцы бон цы ‘рбамбæлдаид, нæ зонын…


КОКАЙТЫ Тотрадз, рауагъдад «Ир»-ы сæйраг редактор: — Таболты Солтанбег зæрдиагæй аудыдта кæстæртыл. Уый тыххæй æрхæсдзынæн иу дæнцæг. Мæ фыццаг æмдзæвгæты æмбырдгонд «Уалдзæджы къæсæрыл» мыхуырмæ куы бацæттæ кодтон, уæд мын æй, цæмæдæр гæсгæ, рауагъдады кусджытæ пъланæй систой. Мæнæн, куыд æрыгон поэтæн, афтæ уый уыд тынг уæззау цæф. Таболты Солтанбег уæд куыста Фæскомцæдисы обкомы секретарæй. Уый мын бамбæрста мæ зæрдæйы рис æмæ мын фæстæмæ мæ чиныг пъланмæ бахæссын кодта. Солтанбег мын тынг баххуыс кодта фатер исгæйæ дæр. Мæнæн тынг зын уыд Солтанбеджы уæззау æмæ æвирхъау хабар. Тынг ыл фæрыстæн. Мæ зæрдæйы рис та бавæрдтон, йæ номыл ын зындгонд композитор Æлборты Феликсимæ цы зарæг скодтон, уым.


ГАСЫНТЫ Жорж, РЦИ-Аланийы адæмон нывгæнæг: — Æз дæр хорз зыдтон Таболты Солтанбеджы. Уый уæд куыста Гуманитарон æмæ социологон иртасæнты институты директорæй. Солтанбеджы разамындæй арæзт æрцыд аивады кусджыты сæрмагонд къамис. Уыдон-иу æркастысты нывгæнджыты куыстытæм æмæ-иу сæ зæрдæмæ кæй куыст фæцыд, уый балхæдтой. Уырдæм æз дæр бахастон мæ куыстытæй иу. Фæлæ къамисы уæнгтæй чидæртæ радзырдтой мæ ныхмæ. Солтанбег бирæ фæракæс-бакæс кодта мæ куыстмæ. Æмæ æз мæ нывæн цы аргъ кодтон, уымæй мын фылдæр бафыста. Æз ацы хабар æхцайы тыххæй нæ дзурын, фæлæ Солтанбег æцæгæйдæр кæй уыд раст адæймаг æмæ аргъ кæнын кæй зыдта лæгæн йæ фыдæбонæн.


ДЕГЪУАТЫ Владимир, историон наукæты доктор, профессор: — Фыццагдæр Таболты Солтанбегимæ базонгæ дæн, нæхи университеты историон факультеты ахуыр кæнгæйæ. Уый уæд ахуыр кодта 3-аг курсы, æз та — фыццаг. Ноджы хæстæгдæр та йемæ базонгæ дæн, студенттæй нæ 1967 азы Мæздæгмæ быдырыгуыстгæнджытæн æххуыс кæнынмæ куы арвыстой, уæд. Солтанбеджы тыххæй, Мæздæджы уæвгæйæ, мæ зæрдыл уæлдай тынгдæр та бадардтон мæнæ иу ахæм цау. Цæвиттон, быдырон станы куы уыдыстæм, уæд нæ факультеты студенттæй иу чызг бавзæр йæ зæрдæйæ. Куыд сбæрæг кодтой йе ‘мбал чызджытæ, афтæмæй йын æвæстиатæй операци кæнын хъуыд йæ аппендицитæн. Солтанбег уайтагъд базгъордта уыцы чызгмæ. Йæ уавæр æвзæр кæй у, уый куы бамбæрста, уæд æй сфæнд кодта, станы цы хæлддзаг трактор уыд, ууыл Мæздæджы рынчындонмæ аласын. Уый та уыд иу 10 километры бæрц дарддæр станæй. Фæлæ чи атæрдзæн ацы трактор? Катайы бацыд Солтанбег, ноджы ацы талынджы. Уайтæккæ базгъордта истфачы лæппутæй иумæ, Плиты Тамикмæ. Солтанбег зыдта, уый скъолайы кæй ахуыр кодта тракторы дæсныйадыл. Тамик тыххæй-фыдæй куыддæртæй скусын кодта уыцы зæронд трактор. Моторы хъæр куы райхъуыст, уæд Солтанбеджы цæсгом фæрухс. Йæ хъæбысы рынчын чызджы тракторы кабинæмæ баскъæфта. Тамик газыл ныххæцыд, æмæ трактор размæ фæздæгкалгæ ахæцыд. Цæугæцæуын Тамик бамбæрста, тракторæн хæлд кæй уыдысты йæ уромæнтæ, нæ сыгъдысты йæ рухсытæ дæр. Солтанбегмæ уыдис дзыппыдаргæ фонар æмæ тракторы разæй згъоргæ Тамикæн амыдта фæндаг. Мæйдар æхсæв сæ сæ фæндаг асайдта æмæ сын сæ трактор уæлмæрдты бамидæг кодта. Тамик ма рулыл бæргæ фидар хæцыд, фæлæ трактор æваст иу арф дзыхъхъы ныххауд æмæ йæ мотор ахуыссыд. Солтанбег бамбæрста, трактор уыцы дзыхъхъæй нал схиздзæн, уый, йæ хъæбысмæ фелвæста рынчын чызджы æмæ йæ суанг Мæздæджы рынчындонмæ цалдæр километры йæ хъæбысы фистæгæй фæхаста. Бафæллад, кæй зæгъын æй хъæуы, Солтанбег, фæлæ рынчын чызджы дохтыртæм куы фæхæццæ кодта, уæд æхсызгонæй сулæфыд. Дохтыртæ уайтагъд чызгæн скодтой операци, æмæ мæлæтæй фервæзт. Ахæм лæгдзинæдтæ бирæ хæттыты равдыста Солтанбег. Зын, тынг зын у, Ирыстонæй ахæм хъæугæ лæг кæй фæхъуыд, уый.


Солтанбег абон кæд йæхæдæг æгас нал у, йе ‘нусы æмбисы кармæ дæр нæ рацард, уæддæр ын йæ фарны хъуыддæгтæм куы ‘ркæсæм, уæд уый йе ‘цæг лæджы кармæ раджы бахызт. Уый та бирæты къухы нæ бафты. Солтанбеджы фарны хъуыддæгтæ абон дарддæр кад æмæ радимæ хæццæ кæны йæ цардæмбал, зындгонд журналисткæ Таболты Иринæ. Солтанбег лæггад кæнынæй цы Ирыстонæн нæ бафсæст, уымæн уый бæсты дæр кæны арфæйаг лæггад. Уæдæ Солтанбеджы фæдон кæстæртæй дæр зæрдæ рухс кæны. Йæ фырт Сергей къорд азты кад æмæ радимæ фæкуыста Хицауады разамонæг бæрнон бынæтты. Ныртæккæ та разамынд дæтты УФ-йы пенсион фонды Цæгат Ирыстоны Аланийы хайадæн. Йæ чызг Тамарæ та уыд РЦИ-Аланийы Парламенты комитеты сæрдар. Солтанбеджы рухс ном дæр, уæдæ, абон адæмæй рох нæу. Дзæуджыхъæуы, Цхинвалы æмæ йæ райгуырæн хъæу Ставд-Дурты йæ номыл ис уынгтæ. Солтанбегæн йæ номыл уагъд æрцыд чиныг «Жизнь богаче наших представлений» (автортæ Фидараты Булат æмæ Черчесты Хъасболат); хорз хъуыддаг бакодта æрæджы Паддзахадон телерадиокомпани “Алани”-йы директор, нæ республикæйы Журналистты цæдисы сæрдар Хъуысаты Тимур Солтанбеджы цардæмбал, зындгонд журналисткæ Таболты Иринæйы цардвæндаджы тыххæй ахæм диссаджы, аив фæлгонцгонд чиныг, «Настоящая», мыхуыры кæй рауагъта, æмæ йын уый тыххæй зæгъæм стыр бузныг. Солтанбеджы кæстæртæн та — Сергей æмæ Тамарæйæн нæ зæрдæ зæгъы, цæмæй сæ фыдæн йæ цыбыр царды мидæг саразын цы нæ бантыст, уый уыдоны къухы дзæбæхæй куыд бафта.


ЧЕРЧЕСТЫ Хъасболат


Запись Цардис Ирыстоны фарнæн впервые появилась РÆСТДЗИНАД.

Социальные комментарии Cackle
Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.